Περί συντροφικής κριτικής και αυτοκριτικής

Λάβαμε και ασμένως αναπαράγουμε το παρακάτω άρθρο με τον παραπάνω τίτλο του φίλτατου Γιώργου Ρούση, εκτιμώντας ιδιαίτερα την κρισιμότητα, την επικαιρότητα αλλά και την διαχρονική του αξία.
 

Ακολουθώντας την νιτσεϊκή συλλογιστική με βάση την  οποία  κάτι που αγαπάς δεν το γλείφεις, αλλά του ασκείς κριτική για να βελτιωθεί, η Γαλλίδα Έλσα Τριολέτ και ο δικός μας Γιάννης Ρίτσος άσκησαν κριτική τόσο στον υπαρκτό όσο και στα Κομμουνιστικά κόμματα.

Η Έλσα Τριολέτ σύζυγος του Αραγκόν, αν  και ουδέποτε υπήρξε μέλος του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, έχει καταγραφεί, στη συνείδηση μιας γενιάς κομμουνιστών και γενικότερα αριστερών ανθρώπων, ως πιστή σε αυτό το Κόμμα και στην Σοβιετική Ένωση.

Σε μια συλλογή με αποφθέγματα της¹ μπορούμε να ανιχνεύσουμε ότι η Τριολέ αντιμετωπίζει κριτικά τόσο το Γαλλικό ΚΚ, όσο και την Σοβιετική Ένωση. Ανάλογες τοποθετήσεις είχε και ο δικός μας «κομματικός » ποιητής Γιάννης Ρίτσος .² 

Επειδή θεωρώ ότι και αυτή η πτυχή του έργου των δυο αυτών κομμουνιστών διανοουμένων, αν και όχι κυρίαρχη σε αυτό, και στη γενικότερη στάση ζωής τους, αποτελεί σημαντικό κομμάτι του στοχασμού τους το οποίο είναι μάλλον αποσιωπημένο, παραθέτω ορισμένα ενδεικτικά αποσπάσματα από αυτά τα  γραπτά τους. 

Και ας ξεκινήσουμε από την Τριολέτ ακολουθώντας  όπως η ίδια δηλώνει τη  λογική «μόνον προσπαθώντας να το φωτίσουμε και όχι αρνούμενοι την ύπαρξη του μπορούμε να καταπολεμήσουμε το κακό»,[i] γράφει για τη σχέση κόμματος - διανοουμένων απ' αφορμή την αξιολόγηση του καλλιτέχνη με βάση την κομματικότητα του, η οποία ίσχυε τότε στην πράξη: «το κόμμα δεν μπορεί να σου δώσει ταλέντο». 

Μέσω ενός σχολίου της για τη σχέση μέσων - σκοπού, όπως αυτή λειτούργησε στον «υπαρκτό» είναι ξεκάθαρο ότι ασκεί κριτική στην σοσιαλιστική δημοκρατία της Σοβιετικής Ένωσης.

 Γράφει σχετικά : « Όλα, τους ήταν επιτρεπτά για την επίτευξη του καλού σκοπού. Τώρα ο σκοπός δεν υπάρχει πια, συνεχίζουν όμως να πιστεύουν ότι όλα τους είναι επιτρεπτά.»

Αναφορικά με την Σοβιετική Ένωση και πάλι, πάνω από 20 χρόνια πριν την κατάρρευση της έγραφε: «Δεν μπορεί να υπάρξει ευτυχία σε μια κοινωνία που βασιλεύει η δυσπιστία», και επίσης:

«Είναι πιο εύκολο να φανταστεί κανείς και να δημιουργήσει την υλική βάση του κομμουνισμού παρά την ηθική του.»

Και ας έλθουμε τώρα στον Γιάννη Ρίτσο. Στο ποίημα του Το Διαζευκτικό «ˊΗ», έχοντας προφανώς κατά νου τη δογματική σκέψη γράφει: «γνωρίζοντας καλά πως ακατόρθωτη είναι/η ακρίβεια, πως ακρίβεια δεν υπάρχει, (γι ’αυτό κι ασυχώρετο το ύφος το πομπικό της βεβαιότητας, - ο θέος να μας φυλάει).»

Στο ίδιο μήκος κύματος κινούνται και τα ποιήματα «Εκ των υστέρων» και οι «Αναβολές» από την ενότητα «Πέτρες» όπου ο ποιητής αναφέρεται στην αδράνεια, στη στασιμότητα σκέψης και πράξης, που έχουν σαν συνέπεια τη μη ανταπόκριση στις απαιτήσεις των καιρών. 

Να τι γράφει στο δεύτερο: «Περνάνε οι μέρες. Χτυπάει το πανί στο καράβι./ Κόβεται το σκοινί. Δεν τα ποτίσαμε τα δέντρα. Τον άλλο χρόνο ξεράθηκαν-ούτε καρπός ούτε φύλλο./ Οι γυναίκες γεράσανε γρήγορα. Μικρά σαλιγκάρια/ ανηφοράνε στους τοίχους. Όταν μια μέρα κατεβήκαμε/ να καθαρίσουμε, επιτέλους, το πηγάδι –τίποτα ̇̇ /κούφια δροσιά κι ένας σωρός σκουριασμένοι κουβάδες./Τους βγάλαμε έναν έναν. Το νερό είχε στερέψει.» 

Στο ποίημα «Το τέλος της Δωδώνης, Ι» που περιλαμβάνεται στις «Επαναλήψεις Β’», ο ποιητής καταγγέλλει τα παπικά-κομματικά ιερατεία τα οποία σαν «τους βωμούς, τις εκκλησίες, τα μαντεία»,….[…] δίνουν μια απάντηση «(όσο κι αν άλλαζε κάθε φορά, κάθε φορά στον ίδιο τόνο:/σίγουρη, δυνατή, προσταχτική, αμετάκλητη. Ξενοιάζαμε κάπως/- άλλοι είχαν την ευθύνη της απόφασης για επιτυχία κι αποτυχία. Εμείς/ μονάχα την υποταγή και την εχτέλεση, με γερμένα ματόφυλλα…» 

To 1969 , ο Ρίτσος γράφει το συγκλονιστικό ποίημα «η χαμένη Υπερβόρειος»: «Το μάθαμε καλά πως Υπερβόρειος διόλου δεν υπάρχει/ […..] Σήμερα βεβαιώθηκε:/ μια σκέτη φαντασία η χώρα απ’ όπου μας ερχότανε/ οι κύκνοι και τα ορτύκια, όπου οι σεμνόπρεπες κόρες / Λαοδίκη και Υπερόχη ετοίμαζαν για τους θεούς/τα πρώτα φρούτα της σοδειάς , προσεχτικά τυλίγοντάς τα/ σ’ άχυρο σίτου και λεπτό χαρτί[……] Και πάντα αισιόδοξος συνεχίζει : «Ωστόσο ακόμη συνεχίζουμε τον μισοτελειωμένο παιάνα /αφήνοντας ένα κενό στου ονόματος το μέρος, μήπως /βρεθεί κανένα νέο, και το προσθέσουμε την ύστατη ώρα,/πάντοτε με το φόβο μήπως ο αριθμός των συλλαβών του,/μικρότερος ή μεγαλύτερος, μας χαλάσει το μέτρο. »   

Τέλος η Τριολέτ λίγο πριν το τέλος της προφήτευσε: «πεθάναμε πολύ νωρίς για να παραβρεθούμε στη γιορτή που έρχεται».

Έκανε λάθος, διότι τόσο στην ίδια όσο και στον Ρίτσο και τη γενιά τους, μπορεί να τους καταλογίσουν τα χελιδόνια ότι δεν έφεραν την άνοιξη³, όχι όμως ότι δεν συνέβαλαν στον ερχομό της, με την πολύπλευρη συμβολή τους στην υπόθεση του κομμουνισμού, μια συμβολή η οποία ως όφειλαν περιλαμβάνει και την καλόπιστη κριτική τους απέναντι στα ΚΚ και στον «υπαρκτό».

Θυμίζω ότι  κατά τον Λένιν  «η στάση ενός πολιτικού κόμματος απέναντι στα λάθη του είναι ένα από τα σπουδαιότερα και ασφαλέστερα κριτήρια για τη σοβαρότητα του κόμματος και για την εκπλήρωση στην πράξη από μέρους του των υποχρεώσεών του απέναντι στην τάξη του και στις εργαζόμενες μάζες» ⁴

                                                                                                                        

 

1 Proverbes d’ Elsa, Les Editeurs Français Réunis, 1971

 

2 Αυτές περιέχονται κυρίως στην τριπλή συλλογή του «Πέτρες, Επαναλήψεις, Κιγκλιδώματα», Εκδόσεις Κέδρος, 1972

 

3 Παράφραση από γνωμικό του Οδυσσέα Ελύτη

 

4 Λένιν, «Ο "αριστερισμός" παιδική αρρώστια του κομμουνισμού», Απαντα, τόμος 41, σελίδα 41.