Δημογραφικό: Δεν λείπουν τα παιδιά, λείπει το αύριο

Το δημογραφικό πρόβλημα συζητιέται συχνά σαν αριθμός: πόσα παιδιά γεννιούνται, πόσοι άνθρωποι πεθαίνουν, πόσο γηράσκει ο πληθυσμός. Είναι όμως κάτι πολύ περισσότερο. Είναι ένας καθρέφτης της κοινωνίας που έχουμε δημιουργήσει και, κυρίως, της κοινωνίας που προσφέρουμε στους νέους ανθρώπους.

Τα στοιχεία είναι πλέον δύσκολο να αγνοηθούν. Το 2025 γεννήθηκαν στην Ελλάδα μόλις 65.594 παιδιά, έναντι 68.467 το 2024. Νέα μείωση κατά 4,2%. Η συνολική γονιμότητα βρίσκεται μόλις στο 1,2 παιδί ανά γυναίκα, έναντι 1,4 στον ΟΟΣΑ και 2,1 περίπου που θεωρείται επίπεδο αναπλήρωσης του πληθυσμού.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο: γιατί δεν γεννιούνται παιδιά; Είναι κυρίως:  Γιατί ένας νέος άνθρωπος να αισθανθεί ότι μπορεί να δημιουργήσει οικογένεια;

Το αστικό νεοφιλελεύθερο κράτος απαντάει με επιδόματα, που σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την αναγκαία οικονομική και κοινωνική ασφάλεια.

Το παιδί δεν είναι μια δαπάνη με ημερομηνία λήξης. Είναι απόφαση ζωής.

Για να πάρει ένας νέος άνθρωπος αυτή την απόφαση χρειάζεται εργασία με προοπτική, αξιοπρεπές εισόδημα, κατοικία, πρόσβαση σε δημόσια υγεία και παιδεία, χρόνο για την οικογένεια και, πάνω απ’ όλα, την αίσθηση ότι το αύριο δεν είναι διαρκώς επισφαλές.

Ο ΟΟΣΑ, στην πρόσφατη έκθεσή του για τους νέους στην Ελλάδα, περιγράφει ακριβώς αυτή τη σύνδεση: εργασία, οικονομική αυτονομία, κατοικία και οικογένεια δεν είναι ξεχωριστά προβλήματα αλλά αλληλένδετες πλευρές της ίδιας δυσκολίας.

 

Η γενιά που έφυγε

Υπάρχει και μια δεύτερη πλευρά του δημογραφικού, εξίσου σημαντική: οι άνθρωποι που δεν βρίσκονται εδώ.

Η Ελλάδα γνώρισε στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης ένα νέο κύμα μετανάστευσης νέων, ανάμεσά τους πολλούς επιστήμονες και εργαζόμενους υψηλής ειδίκευσης. Οι εκροές Ελλήνων προς χώρες του ΟΟΣΑ κορυφώθηκαν στα χρόνια της κρίσης και, παρότι στη συνέχεια μειώθηκαν, παρέμειναν σημαντικές.

Το φαινόμενο θυμίζει, σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες, μια άλλη Ελλάδα. Αυτήν της δεκαετίας του 1950 και του 1960, όταν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι αναζητούσαν στο εξωτερικό εργασία και μια καλύτερη ζωή.

Φυσικά, οι δύο εποχές δεν είναι ίδιες. Τότε κυριαρχούσε η μαζική εργατική μετανάστευση μιας φτωχής, αγροτικής και μεταπολεμικής χώρας. Σήμερα μεγάλο μέρος της μετακίνησης αφορά νέους με υψηλό μορφωτικό επίπεδο. Το αποτέλεσμα, όμως είναι το ίδιο οδυνηρό: η Ελλάδα χάνει ανθρώπους που θα μπορούσαν να αποτελέσουν μέρος του παραγωγικού και κοινωνικού της μέλλοντος.

Όταν ένας νέος επιστήμονας φεύγει στα 25 ή στα 30 του, δεν χάνει η χώρα μόνο έναν εργαζόμενο. Χάνει χρόνια εκπαίδευσης, παραγωγικής δραστηριότητας, δημιουργίας, οικογενειακής ζωής και παιδιά που θα γεννιούνταν εδώ.

Σήμερα διογκώνεται ένα εμπόδιο που παλαιότερες γενιές γνώρισαν σε μικρότερο βαθμό: η κατοικία.

Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, περίπου 70% των νέων 18–24 ετών στην Ελλάδα ανησυχούν για το αν θα μπορέσουν να βρουν ή να διατηρήσουν κατάλληλη κατοικία. Η έλλειψη προσιτών κατοικιών, η περιορισμένη πρόσβαση σε στεγαστική χρηματοδότηση και η μεγάλη επιβάρυνση από το κόστος στέγασης αποτελούν σημαντικά εμπόδια στην οικονομική ανεξαρτησία.

Πώς να ζητήσεις από έναν νέο να δημιουργήσει οικογένεια, ενώ δυσκολεύεται να δημιουργήσει το δικό του σπίτι…

Πώς θα έχουμε περισσότερες γεννήσεις από ανθρώπους που μπορεί να εργάζονται με αβεβαιότητα, να καθυστερούν την οικονομική τους ανεξαρτησία και να παραμένουν για χρόνια στο πατρικό τους σπίτι…

Δεν είναι ζήτημα ατομικής «απροθυμίας». Είναι ζήτημα κοινωνικών προϋποθέσεων.

Η Ελλάδα περνάει μια μακρά περίοδο κρίσης. Τα μνημόνια δεν δημιούργησαν από μόνα τους το δημογραφικό πρόβλημα… Η υπογεννητικότητα και η γήρανση είχαν αρχίσει πολύ νωρίτερα. Όμως η οικονομική κρίση, η ανεργία, η συρρίκνωση των εισοδημάτων και η αβεβαιότητα επιδείνωσαν τις συνθήκες μέσα στις οποίες οι νέοι αποφασίζουν για τη ζωή τους.

Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι η κρίση έπληξε ιδιαίτερα τη βιομηχανία και τις κατασκευές, ενώ μεγάλο μέρος της νέας απασχόλησης μετακινήθηκε προς τον τουρισμό και την εστίαση, με έντονη εποχικότητα.

Έτσι, το πραγματικό ερώτημα είναι ευρύτερο:

Με ποιους δείκτες μετράμε την επιτυχία μιας κοινωνίας; Με το δημοσιονομικό της αποτέλεσμα, το χρέος, το έλλειμμα και τους ρυθμούς ανάπτυξης;

Ή με το αν οι νέοι μπορούν να εργαστούν, να κατοικήσουν, να δημιουργήσουν οικογένεια, να μεγαλώσουν τα παιδιά τους και να αισθάνονται ότι έχουν μέλλον στον τόπο τους;

Αυτό είναι το πραγματικό πολιτικό δίλημμα και ο νεοφιλελευθερισμός απαντάει αδίστακτα υπέρ της …δημοσιονομικής ‘σταθερότητας’, αφήνοντας για τους νέους την …ελπίδα των επιδομάτων, που με έμφαση προβάλλουν τα συστημικά ΜΜΕ.

Το δημογραφικό δεν λύνεται ζητώντας από τους νέους να κάνουν περισσότερα παιδιά.

Χρειάζεται συνθήκες μέσα στις οποίες θα μπορούν να επιλέξουν ελεύθερα να τα κάνουν.’Ητοι:

Καλύτερη εργασία.

Αξιοπρεπείς μισθοί.

Προσιτή κατοικία.

Δημόσια υγεία και παιδεία που να εμπνέουν ασφάλεια.

Παιδικοί σταθμοί και πραγματική στήριξη των γονέων.

Προστασία της μητρότητας και της πατρότητας.

Χρόνος για την οικογένεια.

Και κυρίως μια κοινωνία που δεν αντιμετωπίζει κάθε νέο άνθρωπο ως προσωρινό εργαζόμενο ή ως αριθμό σε έναν δημοσιονομικό πίνακα.

Το δημογραφικό, τελικά, δεν είναι μόνο πρόβλημα αριθμού παιδιών. Είναι πρόβλημα αριθμού των νέων ανθρώπων που μπορούν να φανταστούν το μέλλον τους στην Ελλάδα.

Δεν λείπουν απλώς τα παιδιά.

Λείπει το αίσθημα ότι υπάρχει αύριο.

Αν θέλουμε να αλλάξει η δημογραφική πορεία της χώρας, δεν αρκεί να μετράμε τις γεννήσεις.’Ενα παιδί δεν γεννιέται από ένα επίδομα.

Γεννιέται μέσα σε μια κοινωνία που επιτρέπει στους ανθρώπους να ελπίζουν.