Γαλλία: ο γίγαντας με τα ξύλινα πόδια

Από την αποικιακή εκμετάλλευση και τη μετααποικιακή εξάρτηση στην αποβιομηχάνιση, το δημόσιο χρέος και την πολιτική κρίση. Όταν η μεγάλη δύναμη δυσκολεύεται να στηρίξει την ίδια της τη βάση.

Η Γαλλία παραμένει μία από τις μεγαλύτερες οικονομίες της Ευρώπης, πυρηνική δύναμη, μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, με μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους, ισχυρή αμυντική βιομηχανία και διεθνή πολιτική παρουσία.

Κι όμως, κάτω από τη μεγαλοπρεπή πρόσοψη, οι αντιφάσεις συσσωρεύονται. Η βιομηχανική βάση έχει συρρικνωθεί, η οικονομική ανάπτυξη δυσκολεύεται να αποκτήσει δυναμική, το δημόσιο χρέος διογκώνεται και η πολιτική ζωή βυθίζεται σε αλλεπάλληλες συγκρούσεις.

Κυβερνήσεις, που δυσκολεύονται να επιβάλουν τις επιλογές τους, κοινωνικές κινητοποιήσεις αμφισβητούν την οικονομική πολιτική και το πολιτικό σύστημα αναζητά διαρκώς τρόπους να διαχειριστεί τη δυσαρέσκεια.

Οι ρίζες της σημερινής Γαλλικής κρίσης βρίσκονται στην ιστορική συγκρότηση της γαλλικής ισχύος, στις επιλογές του παραγωγικού της μοντέλου και στις κοινωνικές συνέπειες αυτών των επιλογών.

Η αποικιακή ευημερία και ο λογαριασμός που δεν έκλεισε

Από την Αλγερία και τη Δυτική Αφρική έως την Ινδοκίνα, η αποικιακή κυριαρχία εξασφάλιζε πρόσβαση σε πρώτες ύλες, αγορές, εργατικό δυναμικό και στρατηγικές περιοχές.

Η αποικιοκρατία δεν ήταν απλώς μια σημαία πάνω από ένα διοικητικό κτίριο. Ήταν ένα σύστημα εξουσίας, στο οποίο οι οικονομίες των αποικιών οργανώνονταν σε σημαντικό βαθμό με βάση τις ανάγκες της μητρόπολης.

Η εξόρυξη πρώτων υλών, οι φυτείες, οι υποδομές μεταφοράς και οι εμπορικές σχέσεις εξυπηρετούσαν συχνά την εξαγωγή πλούτου, όχι την ισόρροπη ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών.

Η Γαλλική εκβιομηχάνιση στηρίχθηκε επίσης στην εγχώρια παραγωγή, στην τεχνολογική πρόοδο, στην κρατική παρέμβαση και στην ευρωπαϊκή οικονομική ολοκλήρωση.

Όμως, και όταν οι αποικίες άρχισαν να αποκτούν την ανεξαρτησία τους, η σχέση δεν διακόπηκε παντού ούτε μετασχηματίστηκε με τον ίδιο τρόπο.

Το φράγκο CFA: ανεξαρτησία με αστερίσκους

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το σύστημα του φράγκου CFA, που δημιουργήθηκε το 1945 και διατηρήθηκε, με μεταβολές, μετά τις ανεξαρτησίες των αφρικανικών χωρών.

Η Γαλλία συνέχισε να εγγυάται τη μετατρεψιμότητα του νομίσματος και να διατηρεί στενούς δεσμούς με τις αντίστοιχες νομισματικές ενώσεις. Για χρόνια, σημαντικό μέρος των συναλλαγματικών αποθεμάτων των χωρών αυτών έπρεπε να κατατίθεται στο γαλλικό Δημόσιο Ταμείο: το 50% για τις χώρες της Κεντρικής Αφρικής και το 65% για τις Κομόρες, σύμφωνα με τους σχετικούς κανόνες. Για τη Δυτική Αφρική, η υποχρέωση κατάθεσης αποθεμάτων στη Γαλλία καταργήθηκε με τη μεταρρύθμιση του 2019

Η μητροπολιτική Γαλλία και οι ανά τις αποικίες κολαούζοι της το παρουσίαζαν σαν ένα σύστημα ‘νομισματικής συνεργασίας’ με συγκεκριμένους όρους.

Οι υποστηρικτές του προέβαλαν τη νομισματική σταθερότητα και την εγγύηση μετατρεψιμότητας. Στην πραγματικότητα, επέβαλε ασφυκτικούς περιορισμούς στην οικονομική αυτονομία, ενώ οι επιλογές νομισματικής πολιτικής δεν ελέγχονταν ουσιαστικά από τις ίδιες τις αφρικανικές κοινωνίες.

Ετσι, οι σχέσεις που διαμορφώθηκαν κατά την αποικιοκρατία άφησαν πίσω τους μηχανισμούς οικονομικής εξάρτησης, άνισης διαπραγματευτικής δύναμης και άνισης πρόσβασης στους καρπούς της ανάπτυξης.

Η στρατιωτική παρουσία: η αυτοκρατορία που δυσκολεύεται να αποχωρήσει

Η μετααποικιακή σχέση δεν περιορίστηκε στο νόμισμα και στο εμπόριο. Η Γαλλία διατήρησε επί δεκαετίες στρατιωτική παρουσία σε αφρικανικές χώρες και επενέβη επανειλημμένα σε περιφερειακές συγκρούσεις.

Η επιχείρηση Serval στο Μάλι το 2013, επί Φρανσουά Ολάντ, εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη επιχείρηση Barkhane, που κάλυψε ευρύτερη περιοχή του Σαχέλ από το 2014 έως το 2022. Η Γαλλία είχε επίσης μακρόχρονη στρατιωτική παρουσία στο Τσαντ και πραγματοποίησε επιχειρήσεις στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και στην Ακτή Ελεφαντοστού, μεταξύ άλλων.

Η δυσαρέσκεια απέναντι στη γαλλική παρουσία αυξήθηκε σε χώρες του Σαχέλ, ενώ οι κυβερνήσεις του Μάλι, της Μπουρκίνα Φάσο, του Νίγηρα και του Τσαντ

Η Γαλλία δεν έχασε κάθε επιρροή στην Αφρική. Όμως, ένα μοντέλο σχέσεων που στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στη στρατιωτική παρουσία και στην πολιτική κηδεμονία αντιμετωπίζει πλέον σοβαρή αμφισβήτηση.

Πώς αποδυναμώθηκε η γαλλική βιομηχανία;

Η σημερινή κρίση της Γαλλίας δεν εξηγείται μόνο από την υποχώρηση της παλιάς αποικιακής επιρροής. Έχει βαθιές ρίζες στο εσωτερικό της οικονομίας της.

Η μεταπολεμική Γαλλία γνώρισε ισχυρή βιομηχανική ανάπτυξη. Το κράτος επένδυσε στις υποδομές, στην ενέργεια, στις μεταφορές, στην αεροναυπηγική, στην πυρηνική τεχνολογία και σε μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις. Η χώρα απέκτησε ισχυρές παραγωγικές δυνατότητες, τεχνική εξειδίκευση και επιχειρήσεις με διεθνή παρουσία.

Από τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, όμως, άρχισε να μεταβάλλεται το παραγωγικό μοντέλο.

Η διεθνοποίηση της παραγωγής, η μεταφορά δραστηριοτήτων σε χώρες χαμηλότερου κόστους, η αναδιάρθρωση μεγάλων επιχειρήσεων και η αυξανόμενη βαρύτητα των χρηματοπιστωτικών και άλλων υπηρεσιών συνέβαλαν στη συρρίκνωση της βιομηχανικής απασχόλησης. Η γαλλική βιομηχανία βρέθηκε αντιμέτωπη με ισχυρό διεθνή ανταγωνισμό, αλλά και με εσωτερικά προβλήματα επενδύσεων, παραγωγικότητας, κατάρτισης και διάχυσης της τεχνολογίας.

Η γαλλική αποβιομηχάνιση υπήρξε εντονότερη από εκείνη πολλών άλλων οικονομιών του ΟΟΣΑ

Η χώρα εξακολουθεί, βεβαίως, να διαθέτει ισχυρούς τομείς, όπως η αεροναυπηγική, η ενέργεια, τα φαρμακευτικά προϊόντα και η αμυντική βιομηχανία. Το πρόβλημα είναι ότι αυτοί οι δυναμικοί κλάδοι δεν αρκούν από μόνοι τους για να εξασφαλίσουν μια πλατιά, ισορροπημένη παραγωγική βάση.

Όταν κλείνουν εργοστάσια ή μεταφέρονται μονάδες παραγωγής στο εξωτερικό, δεν χάνονται μόνο θέσεις εργασίας. Χάνονται τεχνικές δεξιότητες, δίκτυα προμηθευτών, τοπικές αγορές και δυνατότητες τεχνολογικής εξέλιξης. Η εξάρτηση από εισαγόμενα προϊόντα και εξαρτήματα μπορεί να μεγαλώνει, ενώ η περιφερειακή ανισότητα εντείνεται.

Η οικονομία γίνεται πιο ευάλωτη σε διαταραχές της διεθνούς αγοράς και λιγότερο ικανή να προσφέρει σταθερή, καλά αμειβόμενη εργασία σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.

Αυτό είναι το πραγματικό κόστος της αποβιομηχάνισης: όχι απλώς λιγότερα εργοστάσια, αλλά μια διαφορετική κοινωνική και οικονομική ισορροπία.

Η ανταγωνιστικότητα δεν είναι το κόστος της εργασίας

Η ανταγωνιστικότητα δεν εξαρτάται μόνο από τους μισθούς ή από το ύψος της φορολογίας. Εξαρτάται από τις επενδύσεις, την τεχνολογία, την ποιότητα των υποδομών, την εκπαίδευση, την έρευνα, την ενεργειακή ασφάλεια και την ικανότητα μιας χώρας να παράγει προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι η γαλλική οικονομία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προβλήματα παραγωγικότητας, ελλείψεις δεξιοτήτων και αδυναμίες στην υιοθέτηση νέων τεχνολογιών.

Εδώ βρίσκεται μια βαθύτερη αντίφαση της νεοφιλελεύθερης συνταγής. Αν η ανταγωνιστικότητα επιδιώκεται κυρίως μέσω της πίεσης στους μισθούς και της αποδυνάμωσης της εργασιακής ασφάλειας, μπορεί να βελτιωθούν ορισμένοι βραχυπρόθεσμοι επιχειρηματικοί δείκτες, χωρίς να εξασφαλίζεται η αναγκαία παραγωγική αναβάθμιση.

Μια οικονομία δεν γίνεται αυτομάτως πιο ανταγωνιστική επειδή οι εργαζόμενοι ζουν χειρότερα. Γίνεται πιο ανταγωνιστική όταν παράγει καλύτερα, καινοτομεί, επενδύει και αξιοποιεί τις δυνατότητες της κοινωνίας της.

Το δημόσιο χρέος: πώς διογκώθηκε;

Σύμφωνα με τα στοιχεία της INSEE, στο τέλος του 2025 το δημόσιο χρέος της Γαλλίας έφτασε τα 3,46 τρισεκατομμύρια ευρώ, δηλαδή το 115,6% του ΑΕΠ. Το δημοσιονομικό έλλειμμα διαμορφώθηκε στο 5,1% του ΑΕΠ.

Η γαλλική οικονομία κουβαλά μακρόχρονα δημοσιονομικά ελλείμματα, τα οποία σε πολλές περιόδους δεν καλύπτονταν από τα δημόσια έσοδα. Στη συνέχεια ήρθαν οι κρίσεις: η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, η πανδημία, τα μέτρα στήριξης επιχειρήσεων και νοικοκυριών, η ενεργειακή αναταραχή και η αύξηση του κόστους δανεισμού.

Οι περικοπές δαπανών, που επιβλήθηκαν  δεν είναι ουδέτερες. Όταν περιορίζονται οι δημόσιες επενδύσεις, η εκπαίδευση, η υγεία ή οι υποδομές, μπορεί να εξασθενήσει η ίδια η δυνατότητα της οικονομίας να αναπτυχθεί μελλοντικά.

 

Από την οικονομική αδυναμία στην πολιτική κρίση

Όταν η βιομηχανική απασχόληση μειώνεται, όταν οι εργαζόμενοι αντιμετωπίζουν ανασφάλεια, όταν η πρόσβαση στη στέγη γίνεται δυσκολότερη και όταν οι δημόσιες υπηρεσίες πιέζονται, η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν παραμένει οικονομικός δείκτης. Μετατρέπεται σε πολιτική σύγκρουση.

Η κυβέρνηση Μακρόν επιχείρησε να παρουσιάσει τις μεταρρυθμίσεις της ως αναγκαίο εκσυγχρονισμό και δημοσιονομική υπευθυνότητα. Όμως, το κόστος των αλλαγών μεταφέρθηκε στους εργαζομένους και στα λαϊκά στρώματα, ενώ οι φορολογικές και οικονομικές επιλογές ευνόησαν περισσότερο τις επιχειρήσεις και τα υψηλότερα εισοδήματα.

Όταν η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν βρίσκει πειστική απάντηση από τα παραδοσιακά κόμματα, ανοίγει ο δρόμος για την ενίσχυση διαφορετικών πολιτικών δυνάμεων με διαμετρικά αντίθετες αφετηρίες και κατευθύνσεις. Η Αριστερά διεκδικεί αναδιανομή και ισχυρότερες δημόσιες υπηρεσίες. Η ακροδεξιά αφήνει άθικτη την ασυδοσία του κεφαλαίου και μεταφέρει μεγάλο μέρος της συζήτησης στην ταυτότητα, στη μετανάστευση και στην εθνική προτεραιότητα.

Ο γίγαντας και τα ξύλινα πόδια

Σήμερα, στην Γαλλία αμφισβητείται η ικανότητα του σημερινού οικονομικού μοντέλου να μετατρέπει αυτά τα πλεονεκτήματα της χώρας σε σταθερή, ευρεία κοινωνική ευημερία.

Η χώρα διατηρεί πυρηνικά όπλα, μεγάλους ομίλους, διεθνή επιρροή και ισχυρή διπλωματική παρουσία, αλλά δυσκολεύεται να εξασφαλίσει επαρκή δημόσια αγαθά, σταθερή εργασία και προοπτική για τους νέους της. Αυτός είναι ο γίγαντας με τα ξύλινα πόδια

Το τελικό ερώτημα είναι πολιτικό.

Θα επιδιώξει η Γαλλική κυβέρνηση να αντιμετωπίσει τις αδυναμίες της επενδύοντας στην παραγωγή, στην έρευνα, στην εκπαίδευση, στις δημόσιες υποδομές και σε μια δικαιότερη κατανομή των βαρών; Ή θα επιμείνει σε μια πολιτική που αντιμετωπίζει το δημοσιονομικό πρόβλημα κυρίως ως ζήτημα περικοπών και την κοινωνική δυσαρέσκεια κυρίως ως ζήτημα τάξης;

Η απάντηση δεν θα κριθεί μόνο στους οικονομικούς πίνακες. Θα κριθεί στους χώρους εργασίας, στα σχολεία, στα νοσοκομεία, στις λαϊκές συνοικίες, στους δρόμους και στις κάλπες.

Η πραγματική ισχύς μιας χώρας δεν αποτιμάται από το πόσο δυνατή φαίνεται στον κόσμο. Μετριέται από το πόσο ασφαλές, αξιοπρεπές και ελπιδοφόρο είναι το μέλλον που μπορεί να προσφέρει στους ανθρώπους της.