Ενεργειακό: χωρίς σχέδιο και με το μέλλον σε ξένα χέρια

Η ενεργειακή αυτάρκεια δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι όρος οικονομικής επιβίωσης, κοινωνικής ευημερίας,  εθνικής ανεξαρτησίας.

Στην Ελλάδα, όμως, η ενεργειακή πολιτική των τελευταίων χρόνων μοιάζει να ακολουθεί μια παράδοξη διαδρομή: εγκαταλείψαμε βιαστικά ένα σημαντικό εγχώριο ενεργειακό απόθεμα, χωρίς να έχουμε εξασφαλίσει ότι οι εναλλακτικές πηγές θα μπορούν να καλύπτουν με ασφάλεια τις ανάγκες μας, όλες τις ώρες του εικοσιτετραώρου.

Η Δυτική Μακεδονία πλήρωσε πρώτη τον λογαριασμό της μετάβασης. Η απολιγνιτοποίηση παρουσιάστηκε ως αναπόφευκτη πορεία προς ένα καθαρότερο ενεργειακό μέλλον. Όμως, για την λιγνιτοφόρα περιοχή δεν ήταν απλώς μια αλλαγή καυσίμου. Ήταν η αποδόμηση ενός ολόκληρου παραγωγικού συστήματος, που επί δεκαετίες στήριζε την απασχόληση, το εισόδημα, τις επιχειρήσεις και την κοινωνική ζωή της περιοχής.

Ο ΟΟΣΑ είχε εκτιμήσει ότι η απολιγνιτοποίηση θα μπορούσε να οδηγήσει σε απώλεια περίπου 21.000 άμεσων και έμμεσων θέσεων εργασίας και σε απώλεια εισοδήματος της τάξης των 9 δισεκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2018-2028. Πρόκειται για εκτιμήσεις των αναμενόμενων επιπτώσεων, όχι για καταγεγραμμένο τελικό απολογισμό. Αποτυπώνουν, ωστόσο, το μέγεθος της ανατροπής που αντιμετωπίζει η περιοχή.

Τα προγράμματα της λεγόμενης «δίκαιης μετάβασης» και οι εξαγγελίες για νέες επενδύσεις δεν έχουν μέχρι σήμερα αποδείξει ότι μπορούν να αναπληρώσουν το παραγωγικό κενό. Μια περιοχή που είχε συνδέσει την οικονομική της ζωή με την ενέργεια δεν μπορεί να αναγεννηθεί με αποσπασματικές επιδοτήσεις, ευκαιριακά έργα και υποσχέσεις για θέσεις εργασίας.

Η ανεργία στη Δυτική Μακεδονία εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα. Μελέτη του 2026 την καταγράφει στο 16,5%, σχεδόν διπλάσια από τον εθνικό μέσο όρο που χρησιμοποιεί για σύγκριση.

Πράσινη ενέργεια χωρίς αποθήκευση: το ‘παράδοξο’.

Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικό ηλιακό και αιολικό δυναμικό. Η παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές έχει αυξηθεί εντυπωσιακά. Το 2025 οι ΑΠΕ κάλυψαν το 46,7% της ηλεκτρικής ζήτησης, επίδοση-ρεκόρ. Κι όμως, την ίδια χρονιά η χώρα υποχρεώθηκε να περικόψει περίπου 1,87 TWh ανανεώσιμης παραγωγής, δηλαδή το 6,6% της συνολικής παραγωγής ΑΠΕ.

Γιατί; Επειδή η ενέργεια παράγεται όταν φυσάει και όταν έχει ήλιο, όχι υποχρεωτικά όταν τη χρειαζόμαστε. Χωρίς επαρκή συστήματα αποθήκευσης και ευέλικτο δίκτυο, σημαντικό μέρος της παραγωγής δεν μπορεί να αξιοποιηθεί.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ελλάδα διέθετε περίπου 700 MW λειτουργικής αποθήκευσης, αποκλειστικά από αντλησιοταμίευση. Μεγάλα έργα μπαταριών και αντλησιοταμίευσης βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη, με σημαντικές καθυστερήσεις. Η ίδια η Επιτροπή επισημαίνει ότι η περιορισμένη ευελιξία του συστήματος και οι περικοπές ανανεώσιμης παραγωγής αποτελούν σοβαρά προβλήματα.

Με άλλα λόγια, καταφέραμε να εγκαταστήσουμε ολοένα περισσότερα φωτοβολταϊκά και αιολικά, αλλά δεν φροντίσαμε εγκαίρως να δημιουργήσουμε τις υποδομές που θα αποθήκευαν την περίσσεια ενέργειας για τις ώρες που τη χρειαζόμαστε. Έτσι, όταν η παραγωγή περισσεύει, περικόπτεται. Όταν η ζήτηση αυξάνεται και ο ήλιος δύει, το σύστημα χρειάζεται άλλες, συχνά ακριβότερες, πηγές παραγωγής.

Αυτή είναι η βάση πάνω στην οποία δομήθηκε ένα αρνητικό για τη χώρα αλισβερίσι εξαγωγών, εισαγωγών και -τελικά- ακριβού ρεύματος.

Η Ελλάδα έγινε καθαρός εξαγωγέας ηλεκτρικής ενέργειας για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά το 2025. Αυτό, από μόνο του, δεν είναι αρνητικό. Οι εξαγωγές μπορούν να αποτελούν πλεονέκτημα, εφόσον εντάσσονται σε ένα σχεδιασμένο και αποδοτικό ενεργειακό σύστημα.

Το πρόβλημα είναι ότι η χώρα εξακολουθεί να πληρώνει ακριβά την ηλεκτρική ενέργεια, ενώ η εξαγωγική της θέση δεν σημαίνει ότι διαθέτει επάρκεια και χαμηλό κόστος σε κάθε ώρα της ημέρας. Το 2025 η μέση χονδρεμπορική τιμή έφτασε τα 104 ευρώ ανά MWh, έναντι 85 ευρώ του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Και ενώ η ηλιακή παραγωγή πιέζει προς τα κάτω τις τιμές τις μεσημεριανές ώρες, το βράδυ, όταν η παραγωγή από φωτοβολταϊκά μηδενίζεται, το φυσικό αέριο καλείται να καλύψει μεγάλο μέρος της ζήτησης.

Το καθοριστικό μέγεθος, λοιπόν, δεν είναι οι εξαγωγές ή η εγκατεστημένη ισχύ των ΑΠΕ. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος ελέγχει την παραγωγή, ποιος καρπώνεται τα έσοδα, πόσο κοστίζει το ρεύμα στον καταναλωτή και αν το σύστημα μπορεί να ανταποκριθεί όταν οι ανάγκες κορυφώνονται.

 

Πράσινη μετάβαση ή μεταφορά πλούτου;

Η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών είναι αναγκαία. Δεν είναι, όμως, κοινωνικά δίκαιη από μόνη της. Όταν η δημόσια πολιτική περιορίζεται στη διευκόλυνση μεγάλων επενδύσεων, χωρίς επαρκή δημόσιο σχεδιασμό, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και χωρίς προστασία των καταναλωτών, η ενεργειακή μετάβαση θα μετατραπεί σε μια ακόμη ευκαιρία συγκέντρωσης πλούτου.

Πράγματι: Ποιοι απέκτησαν πρόσβαση στη γη και στα δίκτυα; Ποιοι εξασφάλισαν εγγυημένες αποδόσεις; Ποιος πληρώνει τις περικοπές παραγωγής και τις αδυναμίες του συστήματος; Και γιατί η ενεργειακή πολιτική δεν σχεδιάστηκε με πρώτο κριτήριο το δημόσιο συμφέρον;

Η ‘απολιγνιτοποίηση’ υλοποιήθηκε και υλοποιείται με όρους κράτους αρπαχτής… Όπως όλες οι μεγάλες οικονομικές μεταβάσεις στη χώρα, από την ίδρυση του Ελληνικού κράτους…

Φυσικά η λύση δεν βρίσκεται στην άνευ όρων επιστροφή στον λιγνίτη. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις του είναι σοβαρές, ενώ το κόστος των δικαιωμάτων εκπομπών και η παλαιότητα πολλών μονάδων καθιστούν προβληματική την επαναλειτουργία τους… Ούτε, κάτι τέτοιο θα έριχνε αυτομάτως στο μισό την τιμή του ρεύματος.

Όμως, καμία σοβαρή χώρα δεν εγκαταλείπει ένα εγχώριο ενεργειακό απόθεμα χωρίς να έχει προηγουμένως εξασφαλίσει αξιόπιστες εναλλακτικές. Δεν αποδομεί έναν παραγωγικό κλάδο χωρίς να έχει έτοιμο σχέδιο για τους εργαζόμενους και τις περιοχές που εξαρτώνται από αυτόν. Δεν επενδύει μονομερώς στην παραγωγή, αφήνοντας για αργότερα τα δίκτυα και την αποθήκευση.

Χρειαζόμαστε δημόσιο, μακρόπνοο ενεργειακό σχεδιασμό: ανανεώσιμες πηγές με κοινωνικό και περιβαλλοντικό έλεγχο, μεγάλης κλίμακας αποθήκευση, ενίσχυση των δικτύων, αξιοποίηση των εγχώριων δυνατοτήτων, ενεργειακές κοινότητες και ουσιαστική προστασία των νοικοκυριών και της παραγωγής.

Η ενεργειακή αυτάρκεια δεν μετριέται με τον αριθμό των φωτοβολταϊκών ούτε με τις μεγαβατώρες που εξάγουμε. Μετριέται με την ικανότητα μιας χώρας να εξασφαλίζει στους ανθρώπους της ενέργεια επαρκή, προσιτή και αξιόπιστη.

Και αυτό δεν είναι απλώς ζήτημα οικονομικής πολιτικής. Είναι ζήτημα εθνικής ανεξαρτησίας.