H υποβάθμιση της καθημερινής
ζωής μετατρέπεται σε ατομική προσαρμογή και κοινωνική αδράνεια
Στην
Αθήνα, χιλιάδες εργαζόμενοι ξεκινούν και τελειώνουν την ημέρα τους μέσα στην
κυκλοφοριακή ασφυξία. Ώρες χαμένες στις μετακινήσεις, μποτιλιαρίσματα,
καυσαέρια, νεύρα, εξάντληση. Μια πόλη υπερκορεσμένη από αυτοκίνητα, με δρόμους
που δεν μπορούν να πολλαπλασιαστούν και δημόσιες συγκοινωνίες που δεν καλύπτουν
τις ανάγκες της. Κι όμως, αυτή η καθημερινή ταλαιπωρία αντιμετωπίζεται σχεδόν
ως φυσικό φαινόμενο. Σαν να μην υπάρχει άλλη δυνατότητα.

Το
παράδειγμα είναι χαρακτηριστικό. Άνθρωποι που χάνουν πολύτιμο χρόνο από τη ζωή
τους, που στερούνται ξεκούραση, οικογενειακή και κοινωνική δραστηριότητα,
μοιάζουν συχνά να έχουν αποδεχθεί το αδιέξοδο. Δεν είναι, όμως, μόνο η Αθήνα
ούτε μόνο οι μετακινήσεις. Είναι μια γενικότερη κατάσταση: η ποιότητα της ζωής
υποχωρεί σε πολλά επίπεδα, αλλά η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν μετατρέπεται
αυτομάτως σε συλλογική διεκδίκηση.
Αυτή η καθημερινή και πολύχρονη εξάντληση αντί να προκαλεί αντίδραση επιφέρει τον κάματο και την εξοικίωση. Η εργασιακή πίεση, οι χαμηλές
αποδοχές, η ακρίβεια, η ανασφάλεια, οι μετακινήσεις και οι αδιάκοπες
υποχρεώσεις απορροφούν χρόνο και ενέργεια. Η επιβίωση γίνεται καθημερινό έργο
πλήρους απασχόλησης.
Ο
άνθρωπος δεν στερείται μόνο οικονομικών πόρων. Στερείται ελεύθερου χρόνου,
διάθεσης και δυνατότητας να συμμετάσχει σε συλλογικές δραστηριότητες. Η
διεκδίκηση απαιτεί ενέργεια, ενώ η καθημερινότητα φροντίζει να την εξαντλεί.
Ένα ολόκληρο πλέγμα δεινών οδηγεί στην εξατομίκευση της ευθύνης. Η ανεργία, η στεγαστική δυσκολία, η
οικονομική ανασφάλεια, ακόμη και η αδυναμία ανταπόκρισης στις καθημερινές
απαιτήσεις, παρουσιάζονται συχνά ως προσωπικές αποτυχίες.
Δεν
βρίσκεις προσιτή κατοικία; Δεν προσαρμόστηκες σωστά. Δεν αντέχεις την πίεση;
Δεν διαχειρίζεσαι καλά τον χρόνο σου. Δεν προοδεύεις; Δεν προσπάθησες αρκετά.
Έτσι,
η κοινωνική ευθύνη εξαφανίζεται πίσω από την ατομική ενοχή. Άνθρωποι που
αντιμετωπίζουν τα ίδια προβλήματα δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ότι έχουν κοινά
συμφέροντα και κοινές ανάγκες.
Τα
μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το ευρύτερο ηλεκτρονικό περιβάλλον προσθέτουν μια
νέα διάσταση. Η αδιάκοπη ροή εικόνων, ειδήσεων, αντιπαραθέσεων και εντυπώσεων
κατακερματίζει την προσοχή. Η ενημέρωση συχνά συγχέεται με την κατανάλωση
πληροφοριών και η συμμετοχή με ένα σχόλιο ή ένα στιγμιαίο «μου αρέσει».
Δεν
είναι η τεχνολογία από μόνη της το πρόβλημα. Είναι ο τρόπος με τον οποίο
οργανώνεται η χρήση της, τα επιχειρηματικά συμφέροντα που τη διαχειρίζονται και
η δυνατότητά της να μετατρέπει την προσοχή σε εμπόρευμα. Η ψηφιακή επικοινωνία
μπορεί να κινητοποιήσει και να ενώσει ανθρώπους, μπορεί όμως και να τους
κρατήσει σε μια διαρκή κατάσταση αποσπασματικής αντίδρασης, χωρίς διάρκεια και
συλλογική συνέχεια.
Ίσως
ο αποτελεσματικότερος μηχανισμός είναι η καλλιέργεια της πεποίθησης ότι τίποτε
δεν αλλάζει.
«Έτσι
είναι η ζωή». «Όλοι ίδιοι είναι». «Δεν υπάρχει εναλλακτική». «Κοίτα να
επιβιώσεις και άσε τα υπόλοιπα».
Η
επανάληψη αυτών των αντιλήψεων δεν χρειάζεται να πείσει τους ανθρώπους ότι η
κατάσταση είναι καλή. Αρκεί να τους πείσει ότι είναι αναπόφευκτη. Η δυσαρέσκεια
παραμένει, αλλά χάνει τον προσανατολισμό της. Μετατρέπεται σε γκρίνια,
απογοήτευση, κυνισμό ή ιδιωτική απόσυρση.
Η
κοινωνική παραίτηση ενισχύεται όταν αποδυναμώνονται οι χώροι συλλογικής ζωής:
τα σωματεία, οι πολιτιστικοί σύλλογοι, οι οργανώσεις, οι κοινότητες της
γειτονιάς, οι χώροι συνάντησης και συζήτησης.
Όταν
ο καθένας αντιμετωπίζει μόνος του προβλήματα που είναι κοινά, η αίσθηση της
αδυναμίας μεγαλώνει. Η συλλογική εμπειρία, αντίθετα, δημιουργεί εμπιστοσύνη,
αλληλεγγύη και την επίγνωση ότι η αλλαγή δεν είναι αποκλειστικά ατομική
υπόθεση.
Στην
ίδια κατεύθυνση λειτουργεί και ο φόβος της απώλειας. Όσο πιο επισφαλής γίνεται
η ζωή, τόσο περισσότερο ο άνθρωπος μπορεί να διστάζει να διακινδυνεύσει ακόμη
και τα ελάχιστα που έχει καταφέρει να διατηρήσει. Η ανασφάλεια γίνεται φρένο
στη διεκδίκηση.
Το
φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες
της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρά τις μεγάλες διαφορές στο βιοτικό επίπεδο και στις
κοινωνικές παροχές, συναντάμε κοινές πιέσεις: στεγαστική κρίση, εργασιακή
ανασφάλεια, ακριβότερη καθημερινότητα, αποδυνάμωση δημόσιων υπηρεσιών,
κοινωνικές ανισότητες και αίσθημα πολιτικής αποξένωσης.
Οι
μορφές διαφέρουν, αλλά ορισμένοι μηχανισμοί μοιάζουν. Η αγορά διεκδικεί όλο και
μεγαλύτερο χώρο στη ζωή των ανθρώπων, ο ανταγωνισμός παρουσιάζεται ως φυσικός
νόμος και η ατομική προσαρμογή προβάλλεται ως η μοναδική ρεαλιστική απάντηση.
Η
δυσαρέσκεια, όταν δεν βρίσκει προοδευτική και συλλογική διέξοδο, μπορεί να
διοχετευθεί στην αποχή, στον κυνισμό ή ακόμη και στην ακροδεξιά. Η κοινωνική
ανασφάλεια δεν οδηγεί από μόνη της σε χειραφέτηση. Μπορεί να γίνει και έδαφος
για φόβο, αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων και αυταρχικές λύσεις.
Η
απάντηση βρίσκεται στην ανασυγκρότηση των συλλογικών δεσμών, στην ενίσχυση των
κοινωνικών οργανώσεων, στην αλληλεγγύη, στην πολιτιστική δημιουργία και στη
διεκδίκηση συγκεκριμένων αλλαγών. Από τις δημόσιες συγκοινωνίες και την
κατοικία μέχρι την εργασία, την υγεία, την παιδεία και τον ελεύθερο χρόνο.
Η
μεγαλύτερη ‘επιτυχία’ ενός συστήματος που υποβαθμίζει τη ζωή των ανθρώπων δεν
είναι να τους πείσει ότι ζουν καλά. Είναι να τους πείσει ότι δεν μπορούν να
ζήσουν διαφορετικά.
Και
η μεγαλύτερη απάντηση σε αυτή την ‘επιτυχία’ είναι να ξαναγεννηθεί η συλλογική
πεποίθηση ότι μπορούν.